XXI ғасыр адамзат алдында жаңа сын-қатерлер мен мүмкіндіктер кезеңін ашты. Экономикалық өсім мен табиғи ресурстарды пайдалану арасындағы тепе-теңдік мәселесі бүгінде ғаламдық деңгейдегі ең өзекті тақырыптардың бірі болып отыр. Осы тақырыпқа орай, түркістандықтарға маңызды мағлұмат бере кетейік. Климаттың өзгеруі, экологиялық апаттар мен табиғи ресурстардың сарқылуы елдерге өз даму моделін қайта қарауды талап етті. Осындай жағдайда жасыл экономика ұғымы – экономикалық тұрақтылық пен экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің тиімді жолы ретінде қалыптасты.
Жасыл экономика – бұл табиғи ресурстарды тиімді пайдалану арқылы экономикалық дамуды экологиялық тепе-теңдікпен үйлестіретін жаңа модель. Оның басты мақсаты – қоршаған ортаға зиян келтірмей, қоғамның әл-ауқатын арттыру және болашақ ұрпаққа табиғи байлықты сақтау.
Қазақстан үшін бұл бағыттың маңызы ерекше. Себебі еліміз табиғи ресурстарға бай болғанымен, экологиялық мәселелер де жетерлік: ауа мен судың ластануы, өндіріс қалдықтарының көбеюі, климаттың өзгеру салдарынан ауыл шаруашылығына келген шығындар барлығы экономикалық даму сапасына тікелей әсер етеді.
Сондықтан мемлекет соңғы жылдары жасыл даму тұжырымдамасын жүйелі түрде іске асырып келеді. 2013 жылы қабылданған «Қазақстанның жасыл экономикаға көшу тұжырымдамасы» бұл бағыттағы алғашқы стратегиялық құжат болды. Құжатқа сәйкес, 2050 жылға қарай Қазақстанның экономикасында жаңартылатын энергия үлесін 50 пайызға дейін арттыру, ал су және энергия үнемдеу көрсеткішін бірнеше есеге жақсарту көзделген.
2025 жылға дейінгі аралықта негізгі мақсаттар қатарында:
•энергия тиімділігін арттыру;
•қалдықтарды қайта өңдеу үлесін 40 пайызға жеткізу;
•экологиялық таза көліктер үлесін көбейту;
•жасыл қаржы құралдарын дамыту міндеттері бар.
2024 жылдың соңындағы мәліметке сүйенсек, елімізде жаңартылатын энергия көздері (ЖЭК) арқылы өндірілген электр қуатының көлемі 5,2 миллиард киловатт-сағатты құраған. Бұл 2019 жылмен салыстырғанда екі есеге көп. Қазір Қазақстанда 150-ге жуық күн, жел және су электр станциялары жұмыс істейді. Оның ішінде ең ірілері – Жамбыл облысындағы «Бурное солар» күн электр станциясы мен Қарағандыдағы «Ereymentau Wind Power» жел паркі.
Жасыл экономиканың дамуы тек энергетикамен шектелмейді. Қалдықтарды қайта өңдеу саласында да айтарлықтай ілгерілеу бар. Экология және табиғи ресурстар министрлігінің дерегінше, 2025 жылы тұрмыстық қалдықтардың 45 пайызы қайта өңделеді деп күтілуде (2020 жылы бұл көрсеткіш 28% болған). Қазірдің өзінде 200-ден астам өңдеу кәсіпорны жұмыс істейді.
Мысал ретінде Алматы мен Астанадағы «KazRecycleService» және «GreenWaste» компанияларын атауға болады. Олар пластик, қағаз және металл қалдықтарын сұрыптап, қайта өңдеу арқылы жыл сайын мыңдаған тонна шикізатты өндіріс айналымына қайта қосып отыр. Бұл тек экологиялық емес, экономикалық пайда әкелетін бағытқа айналды.
Жасыл экономикаға көшу тек мемлекеттің емес, қоғамның ортақ жауапкершілігі. Осы бағытта экологиялық мәдениет пен сананы қалыптастырудың рөлі ерекше. 2024 жылы Білім және ғылым министрлігі мектеп бағдарламасына «экологиялық мәдениет негіздері» пәнін пилоттық түрде енгізді. Бұл бастама оқушыларға табиғатты қорғау мен экологиялық тұрмыс салтын үйретуге бағытталған.
Бұдан бөлек, қоғамдық ұйымдар мен волонтерлік қозғалыстар да белсенділік танытып келеді. Мысалы, «Eco Network» экологиялық қауымдастығы еліміз бойынша «Планета сенен басталады» атты акция өткізіп, тек бір айда 100 тоннадан астам пластик қалдықтарын жинап, қайта өңдеуге жіберген.
Осы деректер Қазақстанда жасыл экономиканың дамуы тек үкіметтік бастамалармен емес, азаматтық қоғам мен бизнес өкілдерінің белсенділігімен де қолдау тауып отырғанын көрсетеді.
Жасыл экономика ұғымы бүгінде тек экологиялық емес, инновациялық және әлеуметтік даму тұжырымдамасына айналып отыр. Оның тиімді жүзеге асуы елдің экономикалық құрылымын жаңғыртып, жаңа жұмыс орындарын ашуға, халықтың өмір сапасын арттыруға мүмкіндік береді.
Жасыл қаржы жүйесі және инвестициялық бағыт
Жасыл экономиканы дамыту тек технология емес, қаржылық саясатты қайта қарауды да талап етеді. Осы бағытта Қазақстанда «жасыл облигациялар» нарығы қалыптаса бастады. 2024 жылы Астана халықаралық қаржы орталығының (AIFC) алаңында жалпы құны 300 миллион АҚШ долларын құрайтын экологиялық жобаларға арналған облигациялар шығарылды.
Мұндай жобаларға негізінен энергия тиімді ғимараттар салу, электр көліктерін енгізу және қалдықтарды қайта өңдеу инфрақұрылымын дамыту кіреді. Бұл тәжірибе – дамыған елдер үлгісіне сәйкес жасыл жобаларды қаржыландырудың тұрақты моделі.
Дүниежүзілік банктің мәліметінше, Қазақстан жасыл қаржы жүйесін дамыту көрсеткіші бойынша Орталық Азияда бірінші орында, ал ТМД елдері арасында алғашқы үштікке кіреді. Бұл – елдің экологиялық реформаларды экономикалық саясатпен ұштастыра бастағанының көрінісі.