Жасыл экономика моделі бүгінде әлемнің 100-ден астам елінде түрлі деңгейде енгізілген. Мысалы, Германияда жаңартылатын энергия көздері 2025 жылы елдің жалпы энергетикалық балансындағы үлесін 60 пайызға жеткізуді көздеп отыр.
Оңтүстік Кореяда «Green New Deal» бағдарламасы аясында экологиялық инновацияларға 50 миллиард доллардан астам инвестиция бөлінген.
Қазақстан бұл елдердің тәжірибесін өз жағдайына бейімдеп енгізіп келеді. Мәселен, Нұр-Сұлтан қаласында «Smart City» жобасы іске асырылуда. Онда энергия үнемдейтін көше шамдары, электронды қоқыс контейнерлері мен ауа сапасын бақылайтын датчиктер орнатылған. Бұл жүйе жыл сайын қала энергиясының 15 пайызын үнемдеуге мүмкіндік береді.
Ауыл шаруашылығындағы жасыл технологиялар
Жасыл экономиканың маңызды бағыттарының бірі – агроэкологиялық тұрақтылық. Қазақстан аумағының басым бөлігі ауыл шаруашылығына арналған, сондықтан табиғатты тиімді пайдалану ауылдың болашағына тікелей әсер етеді.
Соңғы жылдары ауыл шаруашылығында тамшылатып суару, органикалық тыңайтқыштар мен биологиялық қорғау құралдарын қолдану кеңінен дамуда. 2024 жылы елімізде экологиялық таза өнім өндіретін 300-ден астам шаруашылық тіркелді. Мысалы, Түркістан облысындағы «Green Valley» агрофирмасы тыңайтқышсыз органикалық көкөніс өсіру арқылы Германия мен БАӘ-ге экспорт көлемін арттырған.
Сонымен қатар, Павлодар облысында іске қосылған биогаз қондырғысы фермерлерге қалдықтарды энергия көзі ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Бұл жоба арқылы ферма айына 30 мың киловатт-сағат электр энергиясын өз күшімен өндіреді.
Жасыл экономиканы дамыту тек технология емес, қаржылық саясатты қайта қарауды да талап етеді. Осы бағытта Қазақстанда «жасыл облигациялар» нарығы қалыптаса бастады. 2024 жылы Астана халықаралық қаржы орталығының (AIFC) алаңында жалпы құны 300 миллион АҚШ долларын құрайтын экологиялық жобаларға арналған облигациялар шығарылды.
Мұндай жобаларға негізінен энергия тиімді ғимараттар салу, электр көліктерін енгізу және қалдықтарды қайта өңдеу инфрақұрылымын дамыту кіреді. Бұл тәжірибе – дамыған елдер үлгісіне сәйкес жасыл жобаларды қаржыландырудың тұрақты моделі.
Дүниежүзілік банктің мәліметінше, Қазақстан жасыл қаржы жүйесін дамыту көрсеткіші бойынша Орталық Азияда бірінші орында, ал ТМД елдері арасында алғашқы үштікке кіреді. Бұл – елдің экологиялық реформаларды экономикалық саясатпен ұштастыра бастағанының көрінісі.
Қалдықсыз өндіріс және энергия үнемдеу
Жасыл экономиканың тағы бір маңызды тетігі – өндірістегі қалдықсыз технологиялар. «АрселорМиттал Теміртау» компаниясы соңғы үш жылда өндірістік қалдықтарды қайта өңдеу арқылы 120 мың тонна шикізатты қайта өндіріс айналымына енгізген.
Сондай-ақ, Шымкент мұнай өңдеу зауыты экологиялық стандарттарға сәйкестендіріліп, энергияны 12 пайызға үнемдеуге қол жеткізді.
2025 жылға қарай еліміздегі барлық ірі кәсіпорындардың экологиялық менеджмент жүйесін енгізуі міндетті болады. Бұл талап Еуропалық Одақ стандарттарына сәйкес келетін жаңа ұлттық нормаларға енді.
Жасыл экономиканың дамуы тек технологиялық жетістіктермен өлшенбейді. Бұл ең алдымен, қоғамдық сана мен экологиялық мәдениеттің деңгейімен анықталатын үдеріс. Егер қоғам табиғатты пайдалану мен қоршаған ортаны қорғауды өз өмір салтының бөлігіне айналдырмаса, кез келген мемлекеттік бағдарлама толық нәтиже бермейді.
Экологиялық мәдениет және жауапкершілік
Соңғы жылдары Қазақстанда экологиялық мәдениетті арттыру бағытында маңызды бастамалар жүзеге асып келеді. 2024 жылы «Таза Қазақстан» республикалық акциясына 1 миллионнан астам азамат қатысқан. Бұл – қоғамның табиғатты қорғауға деген белсенді ұстанымының айғағы.
Жыл сайын елімізде өткізілетін «Эко-жәрмеңке», «Green Weekend» және «Пластиксіз бір күн» сияқты шаралар адамдардың экосана қалыптастыруына үлкен үлес қосуда.
Экологиялық мәдениет тек сенбілікпен шектелмеуі тиіс. Ол адамның күнделікті өмірінде көрініс табуы қажет. Мысалы, тұрмыста қалдықты сұрыптау, қағазды үнемдеу, суды артық пайдаланбау – ұсақ көрінгенмен, үлкен нәтижеге жеткізетін қадамдар.
Зерттеулерге сәйкес, егер Қазақстан халқының тек 10 пайызы қалдықты сұрыптау мәдениетін ұстанса, жылына 300 мың тоннаға жуық тұрмыстық қалдық қайта өңделер еді. Бұл табиғатты қорғаумен қатар, жаңа жұмыс орындарының ашылуына және экономикалық айналымға миллиардтаған теңге пайда әкеледі.
Білім мен тәрбиенің рөлі
Жасыл экономиканы дамытудағы басты инвестиция – бұл адам капиталына салынған инвестиция. 2024 жылдан бастап мектептер мен жоғары оқу орындарында экологиялық білім берудің жаңа стандарттары енгізілуде. Мәселен, әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Satbayev University және Astana IT University оқу орындары өз бағдарламаларына «Тұрақты даму» пәнін қосқан.
Бұл пәндер арқылы студенттер экологиялық жобаларды басқару, энергия тиімділігін арттыру, жасыл бизнес моделін құру сынды практикалық білім алады. Осындай бастамалар болашақ мамандардың экологиялық жауапкершілігін арттырып, елдің ұзақмерзімді дамуына негіз қалайды.
Бұдан бөлек, балабақшалар мен мектептерде экологиялық әдеттерді қалыптастыруға бағытталған түрлі жобалар іске асуда. «EcoKids» бағдарламасы арқылы балалар табиғатпен достық қатынас орнатуды ойын түрінде үйренеді. Бұл – жас ұрпақтың бойында экологиялық ойлаудың қалыптасуының алғашқы қадамы.