Қазіргі таңда әлем елдері энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету және тұрақты экономикалық дамуды сақтау мақсатында энергия өндірудің тиімді әрі сенімді көздерін іздестіруде. Климаттың өзгеруі, халық санының артуы және өндірістік қуаттардың ұлғаюы электр энергиясына деген сұранысты жыл сайын арттырып келеді. Осындай жағдайда атом энергетикасы көптеген мемлекеттер үшін стратегиялық маңызы бар салаға айналып отыр.
Сарапшылардың пікірінше, тиімділік пен ұзақмерзімді тұрақтылық тұрғысынан алғанда атом электр станциясына балама болатын энергия көздері әзірге аз. Әсіресе электр энергиясын үздіксіз өндіру, ұзақ уақыт бойы тұрақты жұмыс істеу және экономикалық тиімділік көрсеткіштері бойынша атом энергетикасының артықшылықтары айқын байқалады.
Мамандардың айтуынша, атом электр станциялары бастапқы кезеңде үлкен инвестицияны қажет еткенімен, олардың қызмет ету мерзімі өте ұзақ болады. Әдетте заманауи атом электр станциялары кемінде 60 жыл жұмыс істеуге есептеліп жобаланады. Сонымен қатар технологиялық жаңғырту мен жоспарлы жөндеу жұмыстарын жүргізу арқылы олардың пайдалану мерзімін 80 жылдан 100 жылға дейін ұзартуға мүмкіндік бар.
Бұл дегеніміз бір атом электр станциясы бір ғасыр бойы тұрақты түрде энергия өндіре алады деген сөз. Мұндай ұзақмерзімділік энергетика саласындағы басқа көптеген технологиялармен салыстырғанда айтарлықтай артықшылық болып есептеледі. Өйткені инфрақұрылым бір рет салынып, ондаған жылдар бойы ел экономикасының қажеттілігін қамтамасыз етеді.
Ал жаңартылатын энергия көздерінің мүмкіндіктері жоғары болғанымен, олардың қызмет ету мерзімі салыстырмалы түрде қысқа. Мәселен, күн электр станциялары мен жел электр станцияларының негізгі жабдықтарының орташа пайдалану мерзімі шамамен 25-30 жылды құрайды. Осы кезең аяқталған соң жабдықтарды жаңарту немесе толық ауыстыру қажеттілігі туындайды. Бұл өз кезегінде қосымша инвестициялар мен жаңа құрылыс жұмыстарын қажет етеді.
Сондықтан энергетикалық жобаларды бағалау кезінде тек бастапқы құрылыс шығындарын ғана емес, бүкіл пайдалану кезеңіндегі жалпы экономикалық тиімділікті ескеру маңызды. Сарапшылар дәл осы тұрғыдан қарағанда атом энергетикасының ұзақ мерзімде тиімділігі жоғары екенін алға тартады.
Электр энергиясының өзіндік құнын есептеу барысында да атом энергетикасының артықшылықтары байқалады. Егер бір киловатт-сағат электр энергиясын өндіруге кететін шығынды станцияның толық қызмет ету мерзімі аясында есептейтін болсақ, атом энергиясы көптеген дәстүрлі және баламалы энергия көздерімен салыстырғанда бәсекеге қабілетті болып шығады.
Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Себебі еліміз табиғи уран қоры бойынша әлемдегі жетекші мемлекеттердің бірі саналады. Өзінің шикізат базасының болуы атом электр станциялары үшін қажетті отын шығындарын төмендетуге және энергия өндірудің экономикалық тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Бұл фактор еліміздің энергетикалық тәуелсіздігін нығайтуға да ықпал етеді.
Дегенмен энергетика саласындағы әрбір технологияның өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, жаңартылатын энергия көздерінің басты артықшылықтарының бірі – олардың қысқа мерзімде салынуы. Күн электр станцияларын бір-екі жылдың ішінде пайдалануға беруге болады. Ал жел электр станцияларының құрылысы орта есеппен үш жылға жуық уақыт алады.
Энергия тапшылығы байқалып отырған кезеңде мұндай жылдамдық өте маңызды. Өйткені қысқа мерзімде қосымша қуат көздерін іске қосу арқылы электр энергиясына деген сұранысты қамтамасыз етуге мүмкіндік туады. Сондықтан көптеген мемлекеттер жаңартылатын энергия көздерін дамытуды жалғастырып келеді.
Ал атом электр станцияларының құрылысы күрделі инженерлік және технологиялық процестерден тұратындықтан, оларды іске қосу үшін көбірек уақыт қажет. Әдетте алғашқы атом электр станциясының құрылысы алты-жеті жылға дейін созылуы мүмкін. Алайда соңғы жылдары әлемде бұл бағыттағы тәжірибе де жетілдіріліп келеді.
Мысалы, Біріккен Араб Әмірліктерінде салынған жаңа атом энергетикалық блогы небәрі бес жылдың ішінде пайдалануға берілген. Бұл заманауи технологиялар мен тиімді басқару тәсілдерінің арқасында атом энергетикасы жобаларын жүзеге асыру мерзімін қысқартуға болатынын көрсетеді.
Сарапшылардың пікірінше, жаңартылатын энергия көздері мен атом энергетикасын бір-біріне қарсы қою дұрыс емес. Керісінше, бұл екі бағыт өзара толықтырып тұратын маңызды энергетикалық шешімдер болып саналады. Қысқа мерзімде энергия тапшылығын азайту үшін күн және жел электр станциялары тиімді болса, ұзақ мерзімді перспективада тұрақты әрі сенімді энергиямен қамтамасыз ету үшін атом энергетикасының рөлі ерекше.
Бүгінде әлемнің көптеген дамыған мемлекеттері энергетикалық теңгерімді сақтау мақсатында осы екі бағытты қатар дамытып келеді. Себебі тұрақты экономикалық өсім мен өнеркәсіптің үздіксіз жұмысын қамтамасыз ету үшін ауа райына тәуелсіз, тәулік бойы жұмыс істейтін қуатты энергия көздері қажет.
Осы тұрғыдан алғанда атом электр станциялары ұзақмерзімді сенімділік, жоғары өндірістік қуат және экономикалық тиімділік көрсеткіштері бойынша маңызды артықшылықтарға ие. Сондықтан болашақ энергетикасын қалыптастыруда атом энергетикасы жетекші рөл атқаратын салалардың бірі болып қала береді.