Бүгінде әлем елдері энергетикалық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, көміртегі шығарындыларын азайту және тұрақты экономикалық өсімді сақтау мақсатында жаңа шешімдер іздеуде. Осы тұрғыдан алғанда атом энергетикасы қайтадан жаһандық күн тәртібінің алдыңғы қатарына шықты. Бір кездері қоғамда алаңдаушылық тудырған бұл сала бүгінде көптеген мемлекеттердің энергетикалық стратегиясының негізгі бағыттарының біріне айналып отыр. Себебі энергияға деген сұраныс жыл сайын артып келеді, ал дәстүрлі қуат көздерінің мүмкіндігі шектеулі.
Қазақстанда да атом электр станциясын салу мәселесі қоғам назарындағы маңызды тақырыптардың біріне айналды. Бұл мәселе төңірегінде түрлі пікірлер айтылып келеді. Бір тарап атом энергетикасын елдің энергетикалық тәуелсіздігін қамтамасыз ететін маңызды қадам деп есептесе, екінші тарап қауіпсіздік мәселелеріне алаңдаушылық білдіреді. Сондықтан бұл мәселені эмоцияға емес, ғылыми деректер мен халықаралық тәжірибеге сүйене отырып бағалау маңызды.
Соңғы жылдары әлемнің жетекші мемлекеттері атом энергетикасына деген көзқарасын түбегейлі өзгерте бастады. Бұған бірнеше фактор әсер етті. Біріншіден, көмір мен мұнайға тәуелділікті азайту қажеттілігі туындады. Екіншіден, климаттың өзгеруімен күрес аясында көмірқышқыл газының шығарындыларын қысқарту міндеті қойылды. Үшіншіден, жаңартылатын энергия көздерінің ауа райына тәуелділігі тұрақты базалық қуат көздерінің қажеттілігін айқын көрсетті.
Әлемдік тәжірибе атом энергетикасының маңызын дәлелдей түсуде. «World Nuclear News» жариялаған мәліметтерге сәйкес, Франция, Германия, Жапония, Польша, Оңтүстік Корея, Швеция, Ұлыбритания және АҚШ тұрғындары арасында жүргізілген сауалнама нәтижесінде атом энергетикасына деген қоғамдық қолдаудың жоғары екені анықталған. Әсіресе Польша, Франция және Швеция азаматтары атом электр станцияларын дамытуға ерекше қолдау білдірген.
Мұндай көзқарастың қалыптасуына бірнеше себеп бар. Ең алдымен атом электр станциялары тұрақты әрі үздіксіз энергия өндіреді. Жел мен күн электр станциялары табиғи жағдайларға тәуелді болса, атом станциялары тәулігіне 24 сағат, жылына 365 күн жұмыс істей алады. Бұл өнеркәсіптің, өндірістің және халықтың тұрақты энергиямен қамтылуына мүмкіндік береді.
Атом энергетикасына қызығушылықтың артуын әлемдік қаржы институттарының ұстанымынан да байқауға болады. Жуырда беделді «Financial Times» басылымы әлемнің ірі банктері ядролық энергетика жобаларын қолдауға дайын екенін хабарлады. Олардың қатарында Bank of America, Barclays, BNP Paribas, Citi, Morgan Stanley және Goldman Sachs секілді қаржы алпауыттары бар.
Бұл ұйымдар 2050 жылға дейін әлемдегі атом энергетикасының қуатын үш есеге арттыру бастамасын қолдап отыр. Сарапшылардың пікірінше, мұндай шешім энергетика саласындағы инвестициялық саясаттың өзгеріп жатқанын көрсетеді. Егер бұған дейін банктер ядролық жобаларды тәуекелі жоғары бағыт ретінде қарастырса, бүгінде олар атом энергетикасын төмен көміртекті экономиканың маңызды бөлігі ретінде бағалай бастады.
Шын мәнінде, атом электр станцияларын салу қомақты инвестицияны талап етеді. Бір ғана станцияның құрылысына миллиардтаған доллар жұмсалуы мүмкін. Алайда сарапшылар мұндай жобаларды тек бастапқы шығын тұрғысынан бағалауға болмайтынын айтады. Себебі атом электр станцияларының қызмет ету мерзімі өте ұзақ.
Қазіргі заманғы реакторлардың көпшілігі кемінде 60 жыл жұмыс істеуге есептеліп салынады. Ал тиісті жаңғырту жұмыстары жүргізілген жағдайда олардың пайдалану мерзімі 80 жылдан 100 жылға дейін ұзартылуы мүмкін. Бұл бір ғасыр бойы тұрақты энергия өндіруге мүмкіндік береді.
Салыстырмалы түрде қарасақ, күн электр станцияларының негізгі жабдықтарының қызмет ету мерзімі шамамен 25-30 жылды құрайды. Жел генераторлары да белгілі бір уақыттан кейін жаңартуды қажет етеді. Сондықтан ұзақ мерзімді экономикалық тиімділік тұрғысынан атом энергетикасының артықшылықтары айқын көрінеді.
Қазақстан үшін бұл мәселенің маңызы ерекше. Еліміз уран қоры бойынша әлемдегі жетекші мемлекеттердің бірі саналады. Сонымен қатар уран өндіруден бірнеше жыл қатарынан әлемдік көшбасшылар қатарында келеді. Бұл атом энергетикасын дамыту үшін маңызды артықшылық болып табылады.
Мамандардың басым бөлігі жаңартылатын энергия көздері мен атом энергетикасын қатар дамыту қажеттігін алға тартады. Өйткені әр технологияның өзіндік артықшылықтары бар. Күн және жел энергетикасы экологиялық таза әрі тез іске қосылады. Ал атом энергетикасы тұрақты базалық қуат көзі ретінде ерекшеленеді.
Сарапшылардың пікірінше, Қазақстанның табиғи ресурстық әлеуеті мен географиялық орналасуы атом энергетикасын дамытуға қолайлы жағдай қалыптастырады. Әсіресе электр энергиясына деген сұраныс жыл сайын өсіп отырған кезеңде жаңа қуат көздерін іске қосу стратегиялық міндетке айналып отыр.