Энергетика – кез келген мемлекеттің экономикалық дамуының негізі. Электр энергиясы жеткіліксіз елде өндіріс те, өнеркәсіп те, жоғары технологиялық салалар да толыққанды дами алмайды. Сондықтан бүгінде көптеген мемлекеттер энергия тапшылығын болдырмау үшін ұзақмерзімді шешімдерге басымдық беріп отыр.
Сарапшылардың бағалауынша, алдағы онжылдықтарда әлемде электр энергиясына деген сұраныс бірнеше есеге өседі. Бұған цифрландыру үдерісі, жасанды интеллект технологияларының дамуы, электр көліктерінің көбеюі және өнеркәсіптің кеңеюі әсер етуде. Мысалы, соңғы жылдары деректерді өңдеу орталықтарының саны күрт артты. Олардың үздіксіз жұмыс істеуі үшін тұрақты әрі қуатты энергия көзі қажет.
Осы себепті әлемдік технологиялық алпауыттар да атом энергетикасына қызығушылық таныта бастады. Бірқатар халықаралық компаниялар атом энергетикасын көміртегі шығарындылары аз әрі сенімді энергия көзі ретінде қарастырады. Себебі күн мен жел электр станцияларының қуаты ауа райына тәуелді болса, атом электр станциялары тұрақты режимде жұмыс істейді.
Қазақстан экономикасы да электр энергиясын тұтыну көлемі бойынша тұрақты өсім көрсетіп келеді. Жаңа өндіріс орындарының ашылуы, индустриялық аймақтардың дамуы және халық санының артуы электр энергиясына деген сұранысты көбейтуде. Сондықтан энергетикалық қуаттарды алдын ала жоспарлау – стратегиялық маңызы бар мәселе.
Мамандардың пікірінше, атом электр станциясының іске қосылуы ел экономикасына тікелей және жанама әсер етеді. Құрылыс кезеңінде мыңдаған адам жұмыспен қамтылады. Сонымен қатар құрылыс материалдары, логистика, машина жасау, қызмет көрсету және инфрақұрылым салаларында жаңа мүмкіндіктер пайда болады.
Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, ірі энергетикалық жобалар өз айналасында тұтас экономикалық экожүйе қалыптастырады. АЭС орналасқан аймақтарда жаңа жолдар салынып, инженерлік желілер тартылады, тұрғын үй құрылысы дамиды, әлеуметтік нысандар бой көтереді. Мұның барлығы өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуына оң әсер етеді.
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ТҰРҒЫДАН ҚАНШАЛЫҚ ТИІМДІ?
Атом энергетикасы төңірегіндегі пікірталастардың негізгі бөлігі экологиялық қауіпсіздік мәселесіне қатысты өрбиді. Дегенмен соңғы жылдары халықаралық ұйымдар мен сарапшылардың зерттеулері атом энергетикасының көміртегі шығарындыларын азайтудағы маңызды рөлін көрсетіп отыр.
Бүгінде әлемде климаттың өзгеруі басты мәселелердің біріне айналды. Көптеген мемлекеттер 2050 жылға қарай көміртегі бейтараптығына қол жеткізуді мақсат етіп отыр. Бұл дегеніміз атмосфераға бөлінетін парниктік газдардың көлемін барынша азайту қажет деген сөз.
Атом электр станциялары жұмыс барысында көмірқышқыл газын іс жүзінде шығармайды. Сондықтан олар төмен көміртекті энергия көздерінің қатарына жатады. Осы ерекшелігі атом энергетикасын климаттық мақсаттарға қол жеткізудің маңызды құралына айналдырып отыр.
Мысалы, Францияда өндірілетін электр энергиясының басым бөлігі атом станцияларынан алынады. Соның нәтижесінде бұл ел Еуропадағы көмірқышқыл газының ең төмен деңгейдегі энергетикалық жүйелерінің біріне ие. Сонымен қатар электр энергиясының тарифтері де салыстырмалы түрде тұрақты сақталып келеді.
Экологтардың айтуынша, көмір электр станцияларымен салыстырғанда атом энергетикасының қоршаған ортаға әсері әлдеқайда төмен. Өйткені көмір жағу барысында атмосфераға миллиондаған тонна зиянды қалдықтар таралады. Ал атом энергетикасында мұндай көлемдегі шығарындылар болмайды.
ҚАУІПСІЗДІК МӘСЕЛЕСІ ЖӘНЕ ЗАМАНАУИ ТЕХНОЛОГИЯЛАР
АЭС туралы сөз қозғалғанда көпшілік Чернобыль немесе Фукусима апаттарын еске алады. Алайда мамандар бұл оқиғалардан кейін атом энергетикасы технологиялары түбегейлі өзгергенін айтады.
Қазіргі заманғы реакторлар бірнеше деңгейлі қорғаныс жүйелерімен жабдықталған. Олар төтенше жағдайлар кезінде реакторды автоматты түрде тоқтатуға және кез келген қауіптің алдын алуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар жаңа буындағы реакторларда адамның араласуынсыз жұмыс істейтін пассивті қауіпсіздік жүйелері қолданылады.
Сарапшылардың пікірінше, қазіргі таңда салынып жатқан атом электр станциялары өткен ғасырдағы технологиялардан мүлде өзгеше. Сондықтан Чернобыль апатында пайдаланылған реактор типтері бүгінгі күні еш жерде салынбайды.
Атом өнеркәсібін дамыту қауымдастығының өкілдері де заманауи технологиялардың қауіпсіздік деңгейі айтарлықтай артқанын атап өтеді. Олардың айтуынша, жаңа реакторлар табиғи апаттар мен сыртқы факторларға төзімді етіп жобаланады.
Сонымен бірге атом энергетикасы саласында халықаралық бақылау өте қатаң жүргізіледі. Әрбір жоба халықаралық талаптарға сәйкес сараптамадан өтеді. Бұл қауіпсіздік деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.